اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
در روزهایی که کشور ما ایران با حملات نظامی، اخبار خشونتبار و تصاویر تلخ و فرساینده روبهرو بوده، بسیاری از افراد، حتی در خارج از مرزها نشانههایی شبیه به PTSD را تجربه کردهاند. جنگ ۱۲ روزه، تصاویر انفجارها، خبرهای بیوقفه در شبکههای اجتماعی، و حس بیقدرتی یا گناه از ناتوانی در کمک کردن، همگی میتوانند نوعی ضربهٔ روانی ایجاد کنند، حتی اگر فرد مستقیماً در معرض خطر جانی نبوده باشد. در این مطلب به شما میگوییم نشانههای PTSD چیست، در چه صورتی باید به متخصص مراجعه کنید و در چه صورتی میتوانید با خیال آسوده به زندگیتان ادامه دهید.
اهمیت خودداری از برچسبزنی شتابزده
در بسیاری موارد، اگر عوامل بیرونی تشدید نشوند، این علائم در طی هفتههای آینده کاهش مییابند. برچسبگذاری شتابزده نهتنها ضروری نیست، بلکه ممکن است اضطراب بیشتری ایجاد کند. بنابراین تأکید ما این است که تنها ارزیابی دقیق توسط یک متخصص سلامت روان میتواند تعیین کند که آیا فرد دچار PTSD شده یا صرفاً با واکنشی طبیعی روبهروست. تا زمانی که چنین ارزیابیای انجام نشده، بهتر است با احتیاط دربارهٔ این اختلال صحبت کنیم.
مرز میان واکنش طبیعی و اختلال روانی
در ادامه تلاش میکنیم هم ماهیت این اختلال را توضیح دهیم، هم مرز آن را با تجربههای طبیعی این روزها روشنتر کنیم، و هم راهکارهایی برای مواجههٔ بهتر با آن پیشنهاد دهیم. در همین راستا، توجه به نکات تشخیصی در نظامهای معتبر روانپزشکی اهمیت دارد.
در حوزهٔ سلامت روان، همانطور که طبق معیارهای DSM-5 به کسی که بهتازگی عزیزی را از دست داده و بهطور طبیعی غمگین و دلتنگ است، تشخیص «افسردگی اساسی» داده نمیشود، مگر اینکه حداقل دو هفته از شروع علائم گذشته باشد و این علائم شامل نشانههایی چون بیارزشی شدید، افکار مرگ، یا اختلال جدی در عملکرد روزمره باشند—به کسی هم که گوشبهزنگی، بیخوابی یا تحریکپذیری را تجربه میکند، نباید فوراً برچسب PTSD زد.
شرایط دقیق تشخیص PTSD
طبق DSM-5، تشخیص PTSD تنها زمانی مطرح است که علائم دستکم یک ماه پس از رویداد تروماتیک ادامه یافته باشند و شامل خوشههای مشخصی از علائم باشند (دستکم یک نشانهٔ بازتجربی، یک نشانهٔ اجتنابی، دو نشانهٔ برانگیختگی، و دو نشانهٔ شناختی یا عاطفی منفی) که موجب اختلال قابل توجه در عملکرد اجتماعی، شغلی یا سایر حوزههای مهم زندگی شوند.
تمایز با اختلال استرس حاد
علائمی که در هفتهها یا روزهای اول پس از تروما دیده میشوند، در بسیاری موارد در چارچوب واکنشهای طبیعی یا اختلال استرس حاد (Acute Stress Disorder – ASD) طبقهبندی میشوند، نه PTSD. تشخیص زودهنگام، بدون گذشت زمان کافی و ارزیابی بالینی کامل، میتواند منجر به داغزدگی، برچسبزنی نابهجا و حتی مداخلات غیرضروری شود.
اختلال PTSD چیست؟
PTSD واکنشی طولانیمدت به رویدادهایی است که حس امنیت جسمی یا روانی فرد را بهشدت تهدید کردهاند. این اختلال ممکن است بلافاصله پس از حادثه یا با فاصلهای زمانی بروز کند و در افراد با تجربههای قبلی آسیبزا، شدت بیشتری داشته باشد. PTSD میتواند در هر سنی رخ دهد و احتمال بروز آن در افرادی که در معرض خشونت، سوءاستفاده یا جنگ قرار گرفتهاند بیشتر است.
همچنین، دو وضعیت دیگر مرتبط با PTSD وجود دارد:
- اختلال استرس حاد (ASD): که در چهار هفته اول پس از حادثه رخ میدهد.
- PTSD پیچیده (CPTSD): که ناشی از آسیبهای مزمن یا مکرر (مثل کودکآزاری یا خشونت خانگی) است و معمولاً با مشکلاتی در هویت، روابط بینفردی و تنظیم هیجان همراه است.
در صورتی که فکر میکنید دچار اختلال استرس پس از سانحه PTSD شدهاید و نیاز به مشاوره و روان درمانی آنلاین دارید می توانید از طریق تماس با ما با درمانگران نوجان در ارتباط باشید تا قبل از بروز مشکلات بیشتر از آن جلوگیری کنید.
علائم PTSD
علائم اختلال پس از سانحه PTSD معمولاً در چهار دسته اصلی قرار میگیرند:
- بازگشت به خاطرات آسیبزا:
- فلشبکهای بسیار واقعی از حادثه
- کابوسهای شبانه
- افکار و تصاویر ناخواسته و مزاحم
- اجتناب:
- دوری از افراد، مکانها یا موقعیتهای مرتبط با حادثه
- پرهیز از صحبت کردن درباره رویداد یا احساسات ناشی از آن
- تغییر در تفکر و خلقوخو:
- احساس گناه، شرم یا ترس مداوم
- ناتوانی در لذتبردن از فعالیتهای معمول
- احساس بیگانگی یا قطع ارتباط با دیگران
- تغییر در واکنشپذیری و برانگیختگی:
- تحریکپذیری و عصبانیت ناگهانی
- مشکلات خواب و تمرکز
- گوشبهزنگی مفرط (هایپرویجیلنس)
در کودکان، این علائم میتواند به شکل شبادراری، اضطراب جدایی یا بازیهای تکرارشونده با محتوای خشونتآمیز بروز کند.
عوامل ایجادکننده PTSD
- تجربه مستقیم یا غیرمستقیم یک حادثه آسیبزا (مانند تصادف، تجاوز یا مرگ عزیزان)
- سابقه اختلالات روانی یا اضطراب مزمن
- عدم دریافت حمایت اجتماعی پس از حادثه
- تجربههای آسیبزای قبلی بهویژه در دوران کودکی
- ویژگیهای زیستی، ژنتیکی و تغییرات مغزی (مانند کاهش حجم هیپوکامپوس و افزایش فعالیت آمیگدالا)
شیوع PTSD
براساس دادههای مراکز معتبر از جمله Cleveland Clinic، حدود ۵ تا ۱۰ درصد از افرادی که یک رویداد تروماتیک را تجربه میکنند، دچار PTSD میشوند.
عوارض PTSD
در صورت عدم درمان، PTSD میتواند منجر به مشکلاتی نظیر:
- افسردگی و اضطراب شدید
- اختلالات خواب مزمن
- گرایش به مصرف مواد یا الکل
- کاهش عملکرد شغلی یا تحصیلی
- مشکلات در روابط اجتماعی و خانوادگی
- افزایش خطر خودآزاری یا خودکشی
پیشگیری از PTSD
اقداماتی که میتوانند احتمال بروز PTSD را کاهش دهند:
- دریافت حمایت عاطفی از دوستان و خانواده پس از حادثه
- گفتگو با مشاور یا رواندرمانگر درباره تجربهها
- یادگیری مهارتهای تنظیم هیجان مانند تمرینات تنفسی یا ذهنآگاهی
- کمک به دیگران در شرایط بحران، که خود میتواند به بازیابی احساس عاملیت کمک کند
درمان PTSD
درمان PTSD معمولاً با رواندرمانی آغاز میشود و در برخی موارد دارودرمانی نیز میتواند کمککننده باشد. اما نکته بسیار مهم این است که هیچ نسخهٔ درمانی یکسانی برای همه وجود ندارد.
مطالعهٔ جامعی توسط Bradley، Russ و همکاران (2005) نشان داد که انواع رواندرمانی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT)، مواجههدرمانی، و درمان بازپردازش از طریق حرکات چشم (EMDR) در کاهش نشانههای PTSD بسیار اثربخشاند. طبق یافتههای این پژوهش، حدود ۶۷٪ از افرادی که درمان را به پایان رساندهاند دیگر معیارهای تشخیصی PTSD را نداشتهاند. اما با وجود این موفقیت، بخش زیادی از بیماران همچنان با علائم باقیمانده مواجه بودهاند.
درمان PTSD (اگر توسط متخصص محرز بشود) به دلیل همزمانی آن با سایر اختلالات، معمولاً با پیچیدگیهای گوناگونی روبهروست و رویکردهای مختلف، شیوههای متفاوتی در پی میگیرند. به همین دلیل، ارزیابی اولیه و دقیق توسط یک متخصص سلامت روان کاملاً ضروریست. تنها از طریق چنین ارزیابیای میتوان تعیین کرد که آیا فرد به درمان گفتوگویی کوتاهمدت نیاز دارد یا به فرآیند درمانی بلندمدتتر و لایهمند. برخی افراد ممکن است تنها با رواندرمانی بدون دارو بهبود یابند؛ برخی دیگر نیز نیاز به دارودرمانی کمکی داشته باشند. همچنین شواهد نشان میدهد که دارودرمانی بهتنهایی مؤثر نیست و باید مکمل رواندرمانی باشد.
نتیجهگیری
اختلال استرس پس از سانحه، تجربهای روانی و اجتماعی پیچیده است که میتواند جنبههای متعددی از زندگی فرد را مختل کند. اما این اختلال، با درمان مناسب قابل مدیریت است. نخستین و مهمترین گام، مراجعه به یک روانشناس یا روانپزشک است تا با ارزیابی درست، مسیر درمانی متناسب طراحی شود.
آنچه در این مقاله ارائه شد تنها برای افزایش آگاهی عمومی است. اگر شما یا یکی از اطرافیانتان نشانههایی از PTSD را تجربه میکنید، برای انتخاب بهترین رویکرد درمانی، حتماً با متخصص سلامت روان مشورت کنید.
منابع:
- Bradley, R., Greene, J., Russ, E., Dutra, L., & Westen, D. (2005). A multidimensional meta-analysis of psychotherapy for PTSD. American Journal of Psychiatry, 162(2), 214–227. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.162.2.214
- Cleveland Clinic. (n.d.). Post-traumatic stress disorder (PTSD). Retrieved from https://my.clevelandclinic.org
