اضطراب جدایی در کودکان

تصور کنید کودک شما هنگام رفتن به مهدکودک یا جدا شدن از شما، گریه می‌کند، فریاد می‌زند و به شما می‌چسبد. این واکنش‌ها می‌توانند نشان‌دهنده اضطراب جدایی باشند، مشکلی که بسیاری از کودکان آن را تجربه می‌کنند. این اضطراب می‌تواند برای والدین و کودکان استرس‌زا باشد، اما خبر خوب این است که می‌توان آن را مدیریت کرد و به کودک کمک کرد تا به‌تدریج با جدایی کنار بیاید.

در این مقاله، ابتدا توضیح می‌دهیم که اضطراب جدایی چیست و چگونه شکل می‌گیرد، سپس روش‌های پیشگیری از آن را بررسی کرده و در نهایت راه‌های درمان و مدیریت آن را معرفی می‌کنیم.

اضطراب جدایی در کودکان چیست و چگونه ایجاد می‌شود؟

اضطراب جدایی (Separation Anxiety ) نوعی استرس و ترس شدید است که کودک هنگام جدا شدن از والدین یا مراقبان خود تجربه می‌کند. این اضطراب معمولاً در ۶ ماهگی تا ۳ سالگی طبیعی است، اما اگر بعد از این سن ادامه یابد و در عملکرد روزانه کودک اختلال ایجاد کند، می‌تواند نگران‌کننده باشد.در صورتی که اضطراب کودکتان به گونه ای هست که نیاز به مشاوره دارید می‌توانید علاوه بر کمک گرفتن از این مقاله برای کاهش اضطراب کودک خود با مشاوران کودک و نوجوان نوجان کلینیک از طریق لینک تماس با نوجان در ارتباط باشید تا در کمترین زمان اضطراب کودک خود را کاهش دهید.

اضطراب جدایی در کودکان در سنین مختلف

اضطراب جدایی می‌تواند در سنین مختلف به‌صورت‌های متفاوتی ظاهر شود:

• ۶ ماهگی تا ۳ سالگی: طبیعی‌ترین سن اضطراب جدایی است. نوزادان و نوپایان هنگام جدا شدن از والدین ناراحت شده و گریه می‌کنند.
• ۳ تا ۵ سالگی: برخی کودکان در این سنین هنوز هنگام رفتن به مهدکودک یا پیش‌دبستانی نگران هستند، اما معمولاً با حمایت مناسب، این اضطراب کاهش می‌یابد.
• ۶ سال به بالا (اضطراب جدایی در مدرسه): برخی کودکان هنگام ورود به مدرسه دچار اضطراب جدایی شدید می‌شوند. آن‌ها ممکن است از رفتن به مدرسه امتناع کنند، شکایت‌های جسمی مانند دل‌درد یا سردرد داشته باشند و مدام نگران والدین خود باشند.

دلایل ایجاد اضطراب جدایی در کودکان

اضطراب جدایی در کودکان می‌تواند به دلایل مختلفی بروز کند. یکی از مهم‌ترین عوامل، وابستگی زیاد به والدین است؛ کودکانی که به حضور مداوم والدین عادت کرده‌اند، هنگام جدایی دچار ترس و نگرانی می‌شوند. علاوه بر این، تغییرات در محیط زندگی مانند رفتن به مهدکودک، تغییر محل زندگی، تولد خواهر یا برادر جدید، یا حتی طلاق والدین می‌تواند این اضطراب را تشدید کند. تجربه‌های ناخوشایند قبلی، مانند گم شدن، بستری شدن در بیمارستان یا جدایی‌های ناگهانی، نیز می‌توانند کودک را نسبت به دوری از والدین حساس‌تر کنند. از سوی دیگر، برخی کودکان به‌طور ژنتیکی مستعد اضطراب هستند و ویژگی‌های شخصیتی حساس‌تری دارند. همچنین، استرس و اضطراب در خانواده نیز نقش مهمی ایفا می‌کند؛ اگر والدین خود دچار اضطراب باشند، این احساس ناخودآگاه به کودک منتقل شده و احتمال بروز اضطراب جدایی را افزایش می‌دهد.

علائم اضطراب جدایی در کودکان

اضطراب جدایی در کودکان با نشانه‌های جسمی و رفتاری همراه است. برخی از علائم رایج شامل:

• گریه و ناراحتی هنگام جدایی از والدین
• چسبیدن بیش از حد به والدین
• امتناع از رفتن به مهدکودک یا مدرسه
• نگرانی مداوم در مورد والدین یا ترس از ترک شدن
• مشکلات خواب و کابوس دیدن
• شکایت از دل‌درد، سردرد یا حالت تهوع هنگام جدایی
• وابستگی شدید به یک شیء خاص (مانند عروسک یا پتو)

اضطراب جدایی کودک از مادر

اضطراب جدایی کودک از مادر معمولاً به دلیل وابستگی عاطفی شدید به مادر، به‌ویژه در سال‌های اولیه زندگی، بیشتر از سایر اشخاص بروز پیدا می‌کند. کودکانی که وابستگی زیادی به مادر دارند، هنگام جدایی از او دچار نگرانی و ترس شدید می‌شوند. برای کاهش این وابستگی و کمک به کودک در کنار آمدن با جدایی، می‌توان از روش‌های مختلفی استفاده کرد.

آموزش تدریجی استقلال یکی از مهم‌ترین راهکارهاست؛ والدین می‌توانند با عادت دادن کودک به سپری کردن زمان کوتاهی با سایر اعضای خانواده یا مراقبان، به او کمک کنند تا به‌مرور زمان احساس امنیت بیشتری در نبود مادر داشته باشد. همچنین، تمرین خداحافظی‌های کوتاه و مثبت می‌تواند تأثیر زیادی در کاهش اضطراب کودک داشته باشد؛ والدین باید هنگام ترک کودک، بدون اضطراب خداحافظی کرده و به او اطمینان دهند که به‌زودی بازخواهند گشت.

 افزایش تعامل کودک با سایر افراد نیز در این زمینه مؤثر است؛ تشویق کودک به بازی با همسالان، گذراندن وقت با پدر و ارتباط با دیگر اعضای خانواده باعث می‌شود او به حضور افراد دیگر عادت کند و وابستگی افراطی به مادر کاهش یابد.

اضطراب جدایی در کودکان در مدرسه

یکی از رایج‌ترین زمان‌های بروز اضطراب جدایی، ورود به مدرسه است. برخی علائم اضطراب جدایی در مدرسه عبارت‌اند از:

• امتناع از رفتن به مدرسه
• شکایت از علائم جسمی مانند دل‌درد یا سردرد هنگام زمان رفتن به مدرسه
• نگرانی بیش از حد درباره والدین در طول روز
• بی‌قراری و گریه در کلاس

راهکارهای کاهش اضطراب مدرسه:

✔ بررسی علت اضطراب: گاهی اوقات اضطراب جدایی ناشی از مشکلاتی در مدرسه مانند قلدری، ترس از معلم یا عدم تطبیق با محیط جدید است. بررسی این موارد ضروری است.
✔ ایجاد محیطی مثبت: والدین باید درباره مدرسه با کودک صحبت کنند و محیط مدرسه را به‌عنوان یک مکان جذاب و امن معرفی کنند.
✔ برنامه منظم صبحگاهی: داشتن یک روتین صبحگاهی آرام و بدون استرس، اضطراب کودک را کاهش می‌دهد.
✔ ارتباط با معلم: معلم می‌تواند در ایجاد حس امنیت برای کودک نقش مهمی ایفا کند.

راه‌های پیشگیری از اضطراب جدایی

پیشگیری از اضطراب جدایی در کودکان از همان دوران نوزادی و خردسالی امکان‌پذیر است و والدین می‌توانند با ایجاد محیطی امن و حمایتگر، از بروز این مشکل جلوگیری کنند. یکی از مهم‌ترین روش‌ها، عادت دادن کودک به جدایی‌های کوتاه‌مدت است؛ به این صورت که ابتدا برای مدت کوتاهی او را با فردی مورد اعتماد تنها بگذارند و به‌مرور این زمان را افزایش دهند. داشتن برنامه‌های روزمره منظم نیز به کودک کمک می‌کند تا احساس امنیت بیشتری داشته باشد و راحت‌تر با جدایی کنار بیاید. هنگام ترک کودک، خداحافظی باید مثبت، کوتاه و بدون اضطراب باشد؛ لبخند زدن و اطمینان دادن به کودک که والدین بازمی‌گردند، باعث کاهش نگرانی او می‌شود. همچنین، افزایش استقلال کودک از طریق تشویق او به انجام کارهای شخصی مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن و بازی‌های مستقل، نقش مهمی در کاهش وابستگی دارد. والدین باید از وابستگی بیش از حد جلوگیری کنند و کودک را به تعامل با همسالان و حضور در جمع‌های اجتماعی تشویق کنند تا به‌تدریج به جدایی‌های طبیعی و موقتی عادت کند.

راه‌های درمان اضطراب جدایی در کودکان

در مواردی که اضطراب جدایی شدید است و تأثیر منفی زیادی بر زندگی کودک دارد، روش‌های درمانی حرفه‌ای توصیه می‌شود:

۱. درمان شناختی-رفتاری (CBT)

این روش به کودک کمک می‌کند که افکار منفی درباره جدایی را تغییر دهد و مهارت‌های مقابله با اضطراب را بیاموزد.

۲. بازی‌درمانی

از طریق بازی، کودک احساسات خود را بیان می‌کند و یاد می‌گیرد که با اضطراب خود کنار بیاید.

۳. روش مواجهه تدریجی

در این روش، کودک به‌صورت تدریجی و کنترل‌شده با موقعیت‌هایی که باعث اضطرابش می‌شوند، روبه‌رو می‌شود تا به آن‌ها عادت کند.

۴. مشاوره خانواده

گاهی اضطراب جدایی به استرس یا رفتارهای نادرست والدین مربوط می‌شود. در این موارد، مشاوره خانواده می‌تواند به والدین کمک کند تا رفتار مناسبی با کودک داشته باشند.

۵. دارودرمانی (در موارد شدید)

اگر اضطراب جدایی شدید باشد و درمان‌های رفتاری مؤثر نباشند، پزشک ممکن است داروهای ضداضطراب مخصوص کودکان را تجویز کند، اما این روش معمولاً آخرین گزینه درمانی است.

نتیجه‌گیری

اضطراب جدایی در کودکان مرحله‌ای طبیعی از رشد است، اما اگر شدید و طولانی‌مدت باشد، می‌تواند باعث مشکلات جدی شود. والدین می‌توانند با ایجاد محیطی امن، افزایش استقلال کودک و استفاده از روش‌های مناسب، اضطراب جدایی را کاهش دهند. در صورت شدید بودن اضطراب، مراجعه به درمانگر کودک بهترین راهکار است.

 

منابع:

• نخجیرگر، م.، غفاری، م.، & عمادیان، س. ع. (1396). کاهش اضطراب جدایی کودکان: شن‌بازی‌درمانی یا قصه‌درمانی. کنگره انجمن روان‌شناسی ایران.
• بازیاری لاری، ز.، & رهروان، ع. (1399). شناخت اختلال اضطراب جدایی و روش‌های مقابله با آن. کنفرانس بین‌المللی روان‌شناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی.
• Martorell, G. A., Papalia, D. E., & Feldman, R. D. (2021).Separation anxiety disorder. StatPearls. National Center for Biotechnology Information. 
• Pine, D. S. (2022). Separation anxiety disorder: Child development and mental health implications.JAMA Network, 328(4), 379-388.