آنچه در این مقاله میخوانید
5 مورد از علائم وسواس که باید بدانید!
آیا تا به حال برای شما پیش اومده که یک فکر ناخواسته ذهنتون رو مشغول کنه و هرچقدر هم تلاش کنید، نتونید از دستش خلاص بشید؟ فکری که بدون دعوت سراغتون میاد و مجبورتون می‌کنه یه سری رفتارها رو مدام تکرار کنید؟ اگه همچین حسی رو تجربه کردید، شاید دارید با وسواس فکری-عملی دست و پنجه نرم می‌کنید.
در ادامه به شما می‌گوییم که علائم وسواس چیست، چرا به سراغ‌مان می‌آید و چطور می‌توان با روش‌های علمی از آن رهایی پیدا کرد.
اختلال وسواس
اختلال وسواس، به‌ویژه وسواس جبری-عملی (OCD) حالتی است که در آن افکار، تصاویر یا کلماتی به‌صورت ناخواسته و بر خلاف اراده به ذهن فرد هجوم می‌آورند و باعث ایجاد اضطراب می‌شوند. این اختلال، به‌رغم آگاهی فرد از غیرطبیعی بودن آن، بر روان فرد چیره شده و او را به انجام برخی رفتارها وادار می‌کند تا اضطراب ناشی از آن را کاهش دهد. در اینجا به انواع وسواس‌ها، ویژگی‌ها و روش‌های درمانی آن می‌پردازیم.
انواع وسواس ها
- تصاویر وسواسی: تصاویر ناخواسته و تکراری که به ذهن هجوم می‌آورند.
- افکار و تردیدهای وسواسی: افکار ناخوانده و تکراری که باعث ایجاد شک و تردید مداوم در فرد می‌شوند.
- اعمال بی‌اختیار: رفتارهایی که به‌صورت غیرارادی و برای کاهش اضطراب انجام می‌شوند.
رفتارهای وسواسی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:
- اعمال بی‌اختیار: رفتارهای غیرارادی که برای کاهش اضطراب انجام می‌شوند.
- افکار وسواسی: افکاری تکراری که اضطراب را برمی‌انگیزند و فرد احساس می‌کند که قادر به کنترل آن‌ها نیست.
معمولاً، افکار وسواسی و اعمال بی‌اختیار به‌هم‌پیوند دارند و اعمال وسواسی به‌عنوان پاسخ به افکار اضطراب‌زا بروز می‌کنند. در برخی موارد، اعمال وسواسی بدون اضطراب قابل‌توجه انجام می‌شوند که به این اعمال، “آئینی” می‌گویند.
علائم وسواس
اختلال وسواس اغلب با مجموعه‌ای از علائم مشخص می‌شود که می‌توانند زندگی روزمره فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهند. این علائم شامل موارد زیر هستند:
- اضطراب شدید: افراد مبتلا معمولاً دچار اضطراب مداوم و گسترده‌ای می‌شوند که بدون دلیل خاصی آن‌ها را درگیر می‌کند.
- افکار مزاحم و تکراری: این افکار به طور ناخواسته وارد ذهن می‌شوند و فرد احساس می‌کند کنترلی بر آن‌ها ندارد.
- احساس اجبار به انجام رفتارهای خاص: افراد وسواسی معمولاً حس می‌کنند مجبور به انجام رفتارهایی تکراری هستند تا اضطراب خود را کاهش دهند.
- احساس شرم و ناراحتی از رفتارها و افکار خود: فرد مبتلا به وسواس معمولاً نسبت به غیرطبیعی بودن رفتارهایش آگاهی دارد و ممکن است از این بابت احساس شرم کند.
- ناتوانی در کنترل افکار و رفتارها: علی‌رغم تلاش فرد برای نادیده گرفتن یا تغییر افکار و رفتارها، معمولاً این علائم به‌سادگی قابل کنترل نیستند.
اختلال وسواس فکری و اختلال وسواس عملی
افراد مبتلا به وسواس جبری-عملی معمولاً احساس اضطراب می‌کنند و از طریق انجام اعمال خاص (تشریفات) این اضطراب را کاهش می‌دهند. این اعمال ممکن است شامل شستشوی مکرر دست‌ها یا شمردن بی‌پایان اعداد باشد که فرد احساس می‌کند مجبور به انجام آن‌هاست. این تشریفات به‌هدف کاهش اضطراب یا جلوگیری از وقوع اتفاقات ترسناک انجام می‌شود، هرچند هیچ ارتباط منطقی با وقایع احتمالی ندارند و به‌طور واضح اغراق‌شده هستند.
وسواس‌های فکری و عملی دو پدیده جدا از هم هستند:
- وسواس‌های فکری: افکاری مزاحم و اضطراب‌زا که تکرار می‌شوند.
- وسواس‌های عملی: اعمالی فیزیکی یا ذهنی که برای رهایی از اضطراب ناشی از افکار وسواسی انجام می‌شوند.
سه ویژگی اختلال وسواس‌های فکری عبارت‌اند از:
- افکار ناخوانده و ناراحت‌کننده که به ذهن هجوم می‌آورند.
- سرچشمه داخلی (درونی) و نه بیرونی دارند.
- کنترل آن‌ها دشوار است.
راه‌های درمان برای اختلال وسواس
اختلال وسواس جبری-عملی یکی از مشکلات آزاردهنده روان‌شناختی است. خوشبختانه این اختلال قابل درمان است، به‌شرط آنکه از روش‌های علمی استفاده شود و فرد انگیزه کافی برای درمان داشته باشد. روش‌های درمان وسواس شامل روان‌درمانی و دارودرمانی است که در ادامه به بررسی آن‌ها می‌پردازیم.
- دیدگاه روان‌تحلیلگری
در روان‌تحلیلگری، فرد مبتلا به وسواس از مکانیزم‌های دفاعی خاصی برای مقابله با افکار و احساسات ناخودآگاه خود استفاده می‌کند. در این روش، روان‌کاو به فرد کمک می‌کند تا به تعارض‌های ناخودآگاه خود آگاه شود و راه‌های سالم‌تری برای مواجهه با این تعارض‌ها پیدا کند.
- دیدگاه طرحواره‌درمانی
طرحواره‌درمانی، رویکردی ترکیبی از روان‌تحلیلگری و شناختی-رفتاری است. در این روش، درمانگر تلاش می‌کند فرد را متوجه نیازهایی کند که باعث ایجاد رفتارهای وسواسی شده‌اند تا به او کمک کند این نیازها را به‌شیوه سالم‌تری پاسخ دهد.
- دیدگاه رفتاردرمانی
در رفتاردرمانی، اضطراب و اجتناب به‌عنوان عوامل اصلی تداوم و گسترش وسواس در نظر گرفته می‌شوند. در این روش، درمانگر فرد را به مقابله مستقیم با افکار وسواسی و کاهش اجتناب تشویق می‌کند.
- درمان شناختی-رفتاری
در درمان شناختی-رفتاری، از روش «آموزش عادت‌دهی» استفاده می‌شود. در این روش، فرد با افکار وسواسی خود مواجه می‌شود تا از تهدیدآمیز بودن آن‌ها کاسته شود و اضطراب کاهش یابد. در بیمارانی که علاوه بر افکار، رفتارهای وسواسی نیز دارند، روش «پیشگیری از پاسخ» نیز به‌کار می‌رود که در آن فرد یاد می‌گیرد از اعمال بی‌اختیار خودداری کند.
- دارودرمانی
داروهای موثر در درمان وسواس شامل مهارکننده‌های اختصاصی بازجذب سروتونین و کلومی‌پرامین است. کلومی‌پرامین از موثرترین داروها برای درمان وسواس محسوب می‌شود، اما معمولاً پس از قطع مصرف، احتمال عود بیماری وجود دارد.
روش‌های روان‌تحلیلگری به‌تنهایی در درمان اختلال‌های وسواسی چندان موثر نیستند. دارودرمانی، به‌ویژه با کلومی‌پرامین، موثر است ولی عود بیماری پس از قطع دارو مشکل‌ساز است. موثرترین شیوه درمان وسواس، رفتاردرمانی است که می‌تواند به‌تنهایی یا به همراه دارودرمانی یا در چارچوب شناخت‌درمانی انجام شود. بهترین روش درمانی، ترکیب دارودرمانی و یکی از روش‌های روان‌درمانی است تا در زمانی کوتاه و با نتایجی پایدار فرد از اختلال وسواس رها شود.
برخی بیماران نسبت به مصرف دارو مقاومت دارند، اما با توضیحات روان‌درمانگر یا روانپزشک می‌توان این مقاومت را کاهش داد. آغاز مصرف دارو در کنار روان‌درمانی، مسیر بهبود را تسریع کرده و به فرد کمک می‌کند تا به‌سرعت از اختلال وسواس رهایی یابد.
جمع بندی
در پایان، می‌توان گفت که اختلال وسواس جبری-عملی (OCD) هرچند مشکلی آزاردهنده و چالش‌برانگیز است، اما با استفاده از روش‌های علمی و پیگیری درمان مناسب قابل کنترل و درمان است. با ترکیبی از روان‌درمانی و دارودرمانی، می‌توان اضطراب و تکرار رفتارهای وسواسی را کاهش داد و کیفیت زندگی فرد را بهبود بخشید. در این مسیر، همراهی یک متخصص روانشناسی یا روانپزشک و پایداری در درمان اهمیت زیادی دارد تا فرد بتواند با اعتماد به نفس بیشتری از این چرخه‌ی فکری-عملی رها شود و به زندگی عادی بازگردد.
